{"id":396,"date":"2015-03-31T17:47:09","date_gmt":"2015-03-31T14:47:09","guid":{"rendered":"http:\/\/www.yeniterter.az\/?p=396"},"modified":"2015-11-25T13:46:00","modified_gmt":"2015-11-25T10:46:00","slug":"1904-1905-ci-ill%c9%99rd%c9%99-az%c9%99rbaycanda-bas-ver%c9%99n-hadis%c9%99l%c9%99r-peterburq-m%c9%99tbuatinin-s%c9%99hif%c9%99l%c9%99rind%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yeniterter.az\/?p=396","title":{"rendered":"1904-1905-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r  Peterburq m\u0259tbuat\u0131n\u0131n s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/www.yeniterter.az\/wp-content\/uploads\/1301565518_19180.jpg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"  wp-image-397 alignleft\" src=\"http:\/\/www.yeniterter.az\/wp-content\/uploads\/1301565518_19180-300x198.jpg\" alt=\"1301565518_19180\" width=\"173\" height=\"114\" srcset=\"https:\/\/yeniterter.az\/wp-content\/uploads\/1301565518_19180-300x198.jpg 300w, https:\/\/yeniterter.az\/wp-content\/uploads\/1301565518_19180.jpg 596w\" sizes=\"(max-width: 173px) 100vw, 173px\" \/><\/a>1904-1905-ci ill\u0259rd\u0259 m\u00fctl\u0259qiyy\u0259t h\u00f6kum\u0259tinin, bununla birlikd\u0259 Peterburq m\u0259tbuat\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycana diq-q\u0259ti art\u0131rmas\u0131 t\u0259sad\u00fcfi deyildir. H\u00f6- kum\u0259tin \u0259vv\u0259ll\u0259r yar\u0131mfeodal-aqrar \u00f6lk\u0259si kimi t\u0259s\u0259vv\u00fcr etdiyi Az\u0259rbaycan neft s\u0259nayesinin s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf etm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259tta d\u00fcnya kapitalistl\u0259rinin diqq\u0259tini c\u0259lb etmi\u015fdi. V.\u0130. Lenin h\u0259l\u0259 1899-cu ild\u0259 yaz-m\u0131\u015fd\u0131r: \u201cRus kapitalizmi Qafqaz\u0131 d\u00fcnya \u0259mt\u0259\u0259 t\u0259dav\u00fcl\u00fcn\u0259 c\u0259lb edirdi, onun yerli x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini \u2013 q\u0259dim patriarxal qapal\u0131l\u0131q qal\u0131qlar\u0131n\u0131 aradan qald\u0131r\u0131r v\u0259 \u00f6z fabrikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z\u00fcn\u0259 bazar yarad\u0131rd\u0131\u201d.<br \/>\nBak\u0131da alman Nobel qarda\u015flar\u0131-n\u0131n, frans\u0131z Rot\u015fildin, rus kapitalist-l\u0259rind\u0259n Xokorevin, \u015eibayevin, Ben- kendoryun v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131n neft s\u0259nayesi firmalar\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bu-nunla \u0259laq\u0259dar Peterburqdan, Mos- kvadan v\u0259 Rusiyan\u0131n ba\u015fqa \u015f\u0259h\u0259r- l\u0259rind\u0259n Bak\u0131ya inqilab ruhlu m\u00fc-h\u0259ndisl\u0259r, t\u0259cr\u00fcb\u0259li f\u0259hl\u0259l\u0259r ax\u0131\u015f\u0131b g\u0259lirdi. Bu is\u0259 s\u0259naye Bak\u0131s\u0131nda \u00e7ox-mill\u0259tli proletariat\u0131n yaranmas\u0131nda v\u0259 inqilabil\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131rd\u0131. Rusiyan\u0131n \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 t\u0259hsil alan Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131 da v\u0259t\u0259n\u0259 inqilab \u0259hval-ruhiyy\u0259si il\u0259 qay\u0131d\u0131rd\u0131lar.<!--more--><br \/>\nUcqar c\u0259nubda t\u0259hl\u00fck\u0259li inqilab oca\u011f\u0131na \u00e7evril\u0259n Az\u0259rbaycan m\u00fct-l\u0259qiyy\u0259t h\u00f6kum\u0259tinin x\u00fcsusi diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zin\u0259 ke\u00e7dikd\u0259n sonra Peterburq burjua v\u0259 liberal-burjua m\u0259tbuat\u0131 da ideoloji m\u00fcbariz\u0259 istiqam\u0259tini bu diyara y\u00f6n\u0259ltdi.<br \/>\nH\u00f6kum\u0259t f\u0259hl\u0259l\u0259ri \u00f6z m\u00fcbariz\u0259-l\u0259rind\u0259n yay\u0131nd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 mill\u0259tl\u0259raras\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin q\u0131z\u0131\u015fd\u0131r\u0131l- mas\u0131n\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0259kdi. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f erm\u0259ni-l\u0259rd\u0259n m\u0259har\u0259tl\u0259 istifad\u0259 olunur, Ba-k\u0131da q\u0131r\u011f\u0131nlar, talanlar t\u0259\u015fkil edilirdi.<br \/>\nPeterburqda n\u0259\u015fr olunan \u201cNa\u015fi dni\u201d q\u0259zeti bu bar\u0259d\u0259 bel\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u0130ndi \u00f6z fikirl\u0259rimizi d\u0259rc edib yayma\u011fa fiziki imkan tapm\u0131\u015f\u0131q&#8230; Lakin n\u0259 v\u0259 nec\u0259 yazaq? Y\u00fczl\u0259rc\u0259 meyit, y\u00fczl\u0259rc\u0259 \u015fik\u0259st v\u0259 yaral\u0131 qanl\u0131 divar kimi qaba\u011f\u0131m\u0131z\u0131 k\u0259smi\u015fdir\u201d.<br \/>\n\u201cRusskoye boqatstvo\u201d jurnal\u0131 \u00f6z oxucular\u0131n\u0131 \u00f6lk\u0259d\u0259 ba\u015f ver\u0259n ictimai-siyasi hadis\u0259l\u0259rl\u0259 tan\u0131\u015f ed\u0259rk\u0259n, b\u0259-z\u0259n ba\u015fqa m\u0259tbuat orqanlar\u0131nda, x\u00fc- sus\u0259n q\u0259zetl\u0259rd\u0259 d\u0259rc edilmi\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edirdi. Bu zaman jurnal bu x\u0259b\u0259rl\u0259r\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259d\u0259n, oldu\u011fu kimi verirdi. Qafqazda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycanda ba\u015f ver\u0259n m\u00fch\u00fcm hadis\u0259l\u0259ri d\u0259 jurnal \u00f6z oxucular\u0131na bu yolla \u00e7atd\u0131r\u0131rd\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n, burada d\u0259rc olunmu\u015f bir x\u0259b\u0259rd\u0259 deyilirdi: \u201cKavqaz \u201d\u0131n (Tiflis r\u0259smi h\u00f6kum\u0259t q\u0259zeti) x\u0259b\u0259r verdiyi kimi, d\u00f6vl\u0259t qayda-qanununun v\u0259 ictimai asayi\u015fin m\u00fchafiz\u0259sin\u0259 dair t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda \u0259sasnam\u0259nin 51-ci madd\u0259si \u0259sas\u0131nda yerli r\u0259hb\u0259rlik t\u0259r\u0259find\u0259n Yelizavetpol (indiki G\u0259nc\u0259), \u015eu\u015fa v\u0259 Nuxa (indiki \u015e\u0259ki) \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259ti q\u0259rarlar q\u0259bul edilmi\u015fdir\u201d. Jurnal yen\u0259 oradaca Qafqaz r\u0259hb\u0259rliyinin \u201cKazbek\u201d q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc edilmi\u015f s\u0259r\u0259ncamlar\u0131na \u0259sas\u0259n bildirirdi ki, Qafqazda m\u00fclki hakimiyy\u0259tin ba\u015f r\u0259isi Bak\u0131 quberniya jandarm idar\u0259sinin r\u0259isi t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259qdim edil\u0259n, d\u00f6vl\u0259tin m\u00fchafiz\u0259si haqq\u0131nda \u0259sasnam\u0259y\u0259 uy\u011fun olaraq t\u0259qdim olunmu\u015f t\u0259qdimat\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irmi\u015f v\u0259 Qafqaz \u00f6lk\u0259sinin \u0259razisin\u0259 gizli sur\u0259td\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f patronu g\u0259tirdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn Ordubad \u015f\u0259h\u0259rinin sakini M\u00fc-seyib K\u0259rb\u0259layi \u018fs\u0259d o\u011fluna iki il m\u00fcdd\u0259tin\u0259 Qafqaz \u0259razisind\u0259 ya\u015fama\u011f\u0131 qada\u011fan etmi\u015fdir.<br \/>\n1904-c\u00fc ild\u0259 \u0259d\u0259bi-ictimai \u201cNov\u0131 put\u201d jurnal\u0131 yaz\u0131rd\u0131: \u201cCari ilin birinci yar\u0131s\u0131 h\u0259m\u00e7inin \u00e7oxlu sui-q\u0259sdl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259 son d\u0259r\u0259c\u0259 u\u011fursuz hesab edilm\u0259lidir. Sui-q\u0259sdl\u0259rin \u00e7oxu tama-mil\u0259 qeyri-adi \u015f\u0259raitd\u0259 camaat\u0131n g\u00f6-z\u00fc qaba\u011f\u0131nda ba\u015f verirdi&#8230; \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Qafqazda h\u0259y\u0259canlar k\u0259silmir, \u00f6lk\u0259nin m\u00fclki t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi m\u00fcqayis\u0259olunmaz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 laxlam\u0131\u015fd\u0131r\u201d.<br \/>\nQafqazda \u0259n qorxulu inqilab oca\u011f\u0131 olan Bak\u0131 \u00e7ar h\u00f6kum\u0259tinin x\u00fcsusil\u0259 diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 idi. \u00c7\u00fcnki yerli polis v\u0259 Bak\u0131da yerl\u0259\u015fdirilmi\u015f qo\u015fun bu inqilab oca\u011f\u0131nda qayda-qanun yaratmaqda g\u00fccs\u00fcz idi.<br \/>\nBak\u0131 qubernatoru Naka\u015fidze 1905-ci ilin yanvar\u0131nda x\u00fcsusi olaraq Peterburqa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 inqilab\u0131 bo\u011fmaq haqq\u0131nda Bitte h\u00f6kum\u0259-tind\u0259n gizlin t\u0259limat alm\u0131\u015fd\u0131. O, Peterburqdan qay\u0131td\u0131qdan sonra vit- se-qubernator Lileyevin, polismey- ster Deminskinin v\u0259 erm\u0259ni burju-aziyas\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 fevral\u0131n 6- dan 9-d\u0259k davam ed\u0259n erm\u0259ni-m\u00fcs\u0259l-man q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil etdi. Qubernator bu m\u0259nfur siyas\u0259ti h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259rk\u0259n erm\u0259ni mauzer\u00e7il\u0259rinin q\u00fcvv\u0259sind\u0259n istifad\u0259 edirdi.<br \/>\nMart ay\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m t\u0259dbirl\u0259ri Bak\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n ba\u015fqa \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 q\u0259zalar\u0131nda da h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Lakin h\u0259m paytaxt, h\u0259m d\u0259 yerli m\u0259tbuat bu hadis\u0259l\u0259rin i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lmas\u0131na g\u00f6r\u0259 ciddi n\u0259zar\u0259t\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<br \/>\n\u201cNa\u015fi dni\u201d q\u0259zeti h\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cAh, biz nec\u0259 xo\u015fb\u0259xt olar-d\u0131q, \u0259g\u0259r o g\u00fcnl\u0259r\u0259 kimi tamamil\u0259 susma\u011fa ixtiyar\u0131m\u0131z olsayd\u0131, \u0259g\u0259r jur- nalistin m\u0259n\u0259vi borcu, azca da olsa, fikir dem\u0259y\u0259 m\u0259cbur etm\u0259s\u0259ydi&#8230;\u201d<br \/>\n\u201cYurist\u201d jurnal\u0131nda bel\u0259 bir x\u0259b\u0259r d\u0259rc edilmi\u015fdi:\u201d Bak\u0131 vitse-qubernatoru 13 fevral tarixli 2934 n\u00f6mr\u0259li t\u0259liq\u0259 il\u0259 \u201cBakinskiye izvestiya\u201dn\u0131n redaktoruna bildirmi\u015fdir ki, c\u0259nab qubernator t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cQanl\u0131 g\u00fcnl\u0259r\u201d v\u0259 \u201cS\u0259b\u0259bi hardand\u0131r?\u201d m\u0259qal\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259rc olunma\u011fa icaz\u0259 verilm\u0259mi\u015fdir v\u0259 \u201cBakinskiye izvestiya\u201dda yerl\u0259\u015f-dirilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f b\u00fct\u00fcn x\u0259b\u0259r v\u0259 m\u0259qal\u0259l\u0259r, senzuraya g\u00f6nd\u0259rilm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l , icaz\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131 qubernatoru h\u0259zr\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6n-d\u0259rilm\u0259lidir\u201d.<br \/>\nH\u00f6kum\u0259tin milli q\u0131r\u011f\u0131n v\u0259 irqi ayr\u0131se\u00e7kilik siyas\u0259tinin ac\u0131nacaql\u0131 n\u0259tic\u0259l\u0259ri \u201cYurist\u201din \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131 narahat etmi\u015fdir. Onlar h\u00f6kum\u0259tin \u00f6z\u00fcn\u00fc \u0259dal\u0259tli olma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015flar. Jurnal \u201c\u018fdal\u0259tliliy\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u201d adlan-d\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ba\u015f m\u0259qal\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131. \u201cA\u011f\u0131ll\u0131 d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tinin v\u0259zif\u0259si \u00f6lk\u0259d\u0259 dinclik yaratmaqdan, onun \u0259halisinin b\u00fct\u00fcn \u00fcns\u00fcrl\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait yaratmaqdan ibar\u0259t olmal\u0131d\u0131r. D\u00f6vl\u0259td\u0259 m\u00fcxt\u0259lif sinif v\u0259 mill\u0259tl\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif h\u00fcquqi v\u0259ziyy\u0259ti \u0259halinin par\u00e7alanmas\u0131 v\u0259 onun qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131-d\u00fc\u015fm\u0259n kateqoriyalara b\u00f6l\u00fcnm\u0259si i\u015fin\u0259 xidm\u0259t edir. Bu siyas\u0259t art\u0131q \u00f6z b\u0259hr\u0259sini verdi. Y\u0259hudi, erm\u0259ni, tatar (az\u0259rbaycanl\u0131) q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 eyni d\u00f6vl\u0259tin v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131 do\u011fma v\u0259 \u00f6gey u\u015faqlara b\u00f6lm\u00fc\u015f xadiml\u0259rimizin \u00fcnvan\u0131na h\u0259yat\u0131n h\u0259y\u0259canl\u0131 v\u0259 x\u0259b\u0259rdaredici s\u0259sidir\u201d. Bir az sonra \u201cRuskoye boqatstvo\u201d bu v\u0259h\u015filikl\u0259ri iki mill\u0259t aras\u0131nda \u201cmilli v\u0259 dini d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik\u201d kimi q\u0259l\u0259m\u0259 vermi\u015fdir.<br \/>\nH\u0259min jurnal\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 Peterburq agentliyinin Tiflisd\u0259n verdiyi teleqramda g\u00f6st\u0259rilirdi ki, erm\u0259nil\u0259rl\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131ndak\u0131 toqqu\u015fmalar erm\u0259ni inqilab komi-t\u0259sinin cinay\u0259tkar f\u0259aliyy\u0259ti n\u0259-tic\u0259sind\u0259 ba\u015f vermi\u015fdir. \u201cBak\u0131da h\u0259rbi v\u0259ziyy\u0259t elan edildikd\u0259n sonra bir ne\u00e7\u0259 m\u00fch\u00fcm cinay\u0259tkar, o c\u00fcml\u0259d\u0259n beyn\u0259lxalq inqilab komit\u0259sinin \u00fczv\u00fc v\u0259 \u00fcstl\u0259rind\u0259n \u0259kst\u0259bli\u011fat v\u0259r\u0259q\u0259l\u0259ri tap\u0131lan iki qad\u0131n h\u0259bs edilmi\u015fdir.\u201d Qeyd olunurdu ki, Az\u0259rbaycanda T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259ri yerl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259yirl\u0259r.<br \/>\nPeterburq m\u0259tbuat\u0131ndan g\u00f6t\u00fcr\u00fcl-m\u00fc\u015f bu faktlar bir daha s\u00fcbut edir ki, m\u0259hz unutqan oldu\u011fumuza g\u00f6r\u0259 XX \u0259srd\u0259 bu hadis\u0259l\u0259r d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 t\u0259krar olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p><!--more--><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1904-1905-ci ill\u0259rd\u0259 m\u00fctl\u0259qiyy\u0259t h\u00f6kum\u0259tinin, bununla birlikd\u0259 Peterburq m\u0259tbuat\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycana diq-q\u0259ti art\u0131rmas\u0131 t\u0259sad\u00fcfi deyildir. H\u00f6- kum\u0259tin \u0259vv\u0259ll\u0259r yar\u0131mfeodal-aqrar \u00f6lk\u0259si kimi t\u0259s\u0259vv\u00fcr etdiyi Az\u0259rbaycan neft s\u0259nayesinin s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf etm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259tta d\u00fcnya kapitalistl\u0259rinin diqq\u0259tini c\u0259lb etmi\u015fdi. V.\u0130. Lenin h\u0259l\u0259 1899-cu ild\u0259 yaz-m\u0131\u015fd\u0131r: \u201cRus kapitalizmi Qafqaz\u0131 d\u00fcnya \u0259mt\u0259\u0259 t\u0259dav\u00fcl\u00fcn\u0259 c\u0259lb edirdi, onun yerli x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini \u2013 q\u0259dim patriarxal qapal\u0131l\u0131q [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[10],"tags":[20],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/396"}],"collection":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=396"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/396\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=396"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=396"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=396"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}