{"id":22288,"date":"2022-07-27T09:09:52","date_gmt":"2022-07-27T06:09:52","guid":{"rendered":"https:\/\/yeniterter.az\/?p=22288"},"modified":"2022-07-27T09:10:44","modified_gmt":"2022-07-27T06:10:44","slug":"az%c9%99rbaycan-dilinin-dovl%c9%99t-dili-olmasi-ulu-ond%c9%99rin-adi-il%c9%99-baglidir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yeniterter.az\/?p=22288","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 Ulu \u00d6nd\u0259rin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r"},"content":{"rendered":"<p>H\u0259r bir xalq\u0131n milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rini ya\u015fadan, inki\u015faf etdir\u0259n onun dilidir. Dil h\u0259r bir xalq\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259n \u0259sas, b\u0259lk\u0259 d\u0259 yegan\u0259 t\u0259minat\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n da ana dili onun milli varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n ba\u015fl\u0131ca amill\u0259rd\u0259ndir. Ana dilimiz xalq\u0131n ke\u00e7diyi b\u00fct\u00fcn tarixi m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 onunla birg\u0259 olmu\u015f, onun taleyini ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. \u018fsrl\u0259r, q\u0259rin\u0259l\u0259rdir ki, xalq\u0131m\u0131z\u0131n \u0259b\u0259diya\u015farl\u0131\u011f\u0131na xidm\u0259t ed\u0259n ana dilimiz q\u0259dim tarix\u0259 malik olan, min ill\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif burul\u011fanlar\u0131ndan aln\u0131a\u00e7\u0131q, \u00fcz\u00fca\u011f \u00e7\u0131xaraq m\u00fcasir d\u00f6vr\u0259 g\u0259lib \u00e7atm\u0131\u015f \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259timizdir. Ana dilimiz d\u00f6vl\u0259t r\u0259mzl\u0259rimiz olan himn, gerb, bayraq kimi m\u00fcq\u0259dd\u0259sdir.<\/p>\n<p>Bu bir faktd\u0131r ki, Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili kimi q\u0259bul edilm\u0259si, qorunmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf\u0131 \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Sovet hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259\u00a0 \u0259halisinin \u0259ks\u0259riyy\u0259tinin az\u0259rbaycanl\u0131lardan ibar\u0259t olmas\u0131na baxmayaraq, respublikam\u0131zda Az\u0259rbaycan dili hakim dil deyildi. Ana dilimizin inki\u015faf etdirilm\u0259si v\u0259 z\u0259nginl\u0259\u015fdirilm\u0259si qeyri-m\u00fcmk\u00fcn idi v\u0259 d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 h\u0259r hans\u0131 bir t\u0259dbir d\u0259 g\u00f6r\u00fclm\u00fcrd\u00fc.<!--more--><\/p>\n<p>70-ci ill\u0259rin ortalar\u0131ndan ba\u015flayaraq SSR\u0130-ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n respublikalar\u0131n ictimai-siyasi h\u0259yat\u0131nda dil m\u0259s\u0259l\u0259si yenid\u0259n g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirildi. SSR\u0130 Konstitusiyas\u0131n\u0131n q\u0259bulundan sonra milli dill\u0259rin s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 prosesi daha da g\u00fccl\u0259ndirildi. Rus dilinin\u00a0 geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si siyas\u0259ti daha geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259bli\u011f olunurdu. Bel\u0259 bir \u015f\u0259raitd\u0259 ana dili m\u0259s\u0259l\u0259sinin t\u0259bli\u011fi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmaq \u00e7ox riskli v\u0259 qorxulu idi. Dil m\u0259s\u0259l\u0259sini qabardanlar Sibir\u0259 s\u00fcrg\u00fcn olunurdu. H\u0259tta milli respublikalar\u0131n r\u0259hb\u0259rl\u0259ri d\u0259 ana dili m\u0259s\u0259l\u0259sini g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirm\u0259kd\u0259 aciz idil\u0259r. \u00c7\u00fcnki bu, onlardan \u00f6tr\u00fc tale m\u0259s\u0259l\u0259si ola bil\u0259rdi. B\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, o vaxt Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri olan Heyd\u0259r \u018fliyev dil m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 \u00f6z m\u00f6vqeyini \u00e7ox c\u0259sar\u0259tl\u0259, q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 bildirmi\u015fdir. B\u00f6y\u00fck tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259t SSR\u0130 Konstitusiyas\u0131 haqq\u0131nda dan\u0131\u015fark\u0259n \u00f6z nitqind\u0259 x\u00fcsusi olaraq vur\u011fulam\u0131\u015fd\u0131r ki, Konstitusiya v\u0259t\u0259nda\u015flara t\u0259hsil h\u00fcququ vermi\u015fdir. Bu h\u00fcquq ana dilind\u0259 oxumaq imkan\u0131 il\u0259 t\u0259min olunur. Bu, \u0259slind\u0259 ana dilinin d\u00f6vl\u0259t dili statusunu qorumaq m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>SSR\u0130 Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildikd\u0259n sonra m\u00fctt\u0259fiq respublikalar\u0131n Konstitusiya layih\u0259si d\u0259rc olunaraq \u00fcmumxalq m\u00fczakir\u0259sin\u0259 verildi. Bu layih\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin hans\u0131 status da\u015f\u0131mas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si \u00f6z \u0259ksini tapmam\u0131\u015fd\u0131. Kommunist ideologiyas\u0131n\u0131n h\u00f6kmranl\u0131q etdiyi o d\u00f6vrd\u0259 \u0259halinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 ke\u00e7iril\u0259n m\u00fczakir\u0259l\u0259r formal xarakter da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Buna baxmayaraq, milli ruhlu ziyal\u0131lar layih\u0259y\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin sal\u0131nmamas\u0131ndan naraz\u0131l\u0131qlar\u0131n\u0131 bildirmi\u015fdil\u0259r. Yen\u0259 d\u0259 respublikam\u0131z\u0131n r\u0259hb\u0259ri Heyd\u0259r \u018fliyev h\u0259yat\u0131n\u0131 risk\u0259 qoyaraq Konstitusiya layih\u0259sin\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 madd\u0259 sal\u0131nmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Lakin Moskvadak\u0131 r\u0259hb\u0259r xadiml\u0259r m\u00fcxt\u0259lif b\u0259han\u0259l\u0259r g\u0259tir\u0259r\u0259k bunun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131rd\u0131lar. Xalq\u0131n\u0131, mill\u0259tini b\u00f6y\u00fck m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 sev\u0259n ulu \u00f6nd\u0259r is\u0259 inad\u0131ndan \u0259l \u00e7\u0259kmirdi. \u00d6z m\u0259qs\u0259din\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259aliyy\u0259tini israrla davam etdirirdi. Ulu \u00f6nd\u0259r yaranm\u0131\u015f a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259td\u0259 SSR\u0130-nin o vaxtk\u0131 r\u0259hb\u0259ri L. \u0130. Brejnevl\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131qdan sonra Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili statusunun Konstitusiyaya sal\u0131nmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sini, n\u0259hay\u0259t, bird\u0259f\u0259lik h\u0259ll edir. \u00dcmumxalq m\u00fczakir\u0259sin\u0259 verilmi\u015f Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Konstitusiya layih\u0259sinin 73-c\u00fc madd\u0259sin\u0259 bel\u0259 bir t\u0259klif olundu: \u201cAz\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili Az\u0259rbaycan dilidir\u201d. N\u0259tic\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan Konstitusiyas\u0131 b\u00f6y\u00fck tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259t Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259klif etdiyi \u015f\u0259kild\u0259 q\u0259bul olundu v\u0259 Az\u0259rbaycan dili d\u00f6vl\u0259t dili statusu ald\u0131. Az\u0259rbaycan dilin\u0259 d\u00f6vl\u0259t dili statusunun verilm\u0259si \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin xalq qar\u015f\u0131s\u0131nda \u0259n b\u00f6y\u00fck tarixi xidm\u0259tl\u0259rind\u0259n biridir. Ulu \u00f6nd\u0259r bununla g\u0259l\u0259c\u0259k m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin milli atributlar\u0131ndan birini m\u0259har\u0259tl\u0259 qorudu. Bundan sonra is\u0259 ana dilimizin inki\u015faf\u0131 v\u0259 qorunmas\u0131 sah\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259tli t\u0259dbirl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 nail oldu. H\u0259l\u0259 Kommunist ideologiyas\u0131n\u0131n h\u00f6kmranl\u0131q etdiyi d\u00f6vrd\u0259 ulu \u00f6nd\u0259r deyirdi: \u201cDil xalq\u0131n b\u00f6y\u00fck s\u0259rv\u0259tidir. \u018fd\u0259bi dilin t\u0259r\u0259qqisi olmadan m\u0259n\u0259vi m\u0259d\u0259niyy\u0259tin t\u0259r\u0259qqisi m\u00fcmk\u00fcn deyildir\u201d.<\/p>\n<p>\u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan dilinin inki\u015faf\u0131 v\u0259 z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif vasit\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edirdi. Az\u0259rbaycanda dil\u00e7i aliml\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259k diqq\u0259t v\u0259 qay\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rilm\u0259si, milli dild\u0259 n\u0259\u015fr edil\u0259n kitablar\u0131n tirajlar\u0131n\u0131n \u00e7oxald\u0131lmas\u0131 v\u0259 dig\u0259r t\u0259dbirl\u0259r ana dilinin daha da inki\u015faf etdirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dini da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Ana dilimiz\u0259 g\u00f6st\u0259ril\u0259n bu qay\u011f\u0131 v\u0259 d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131m\u0131z\u0131n f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 xalq\u0131m\u0131z\u0131n milli ruhu getdikc\u0259 y\u00fcks\u0259lir, \u00f6z\u00fcn\u0259 inam art\u0131r v\u0259 m\u00fcst\u0259qillik d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259ri daha da g\u00fccl\u0259nirdi. Az\u0259rbaycan dilinin inki\u015faf\u0131 is\u0259 daim diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 saxlan\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>\u0130nki\u015faf etmi\u015f z\u0259ngin dil m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 sahib olan xalq \u0259yilm\u0259zdir, \u00f6lm\u0259zdir, b\u00f6y\u00fck g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 malikdir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 xalq\u0131m\u0131za ulu babalardan miras qalan bu \u0259n qiym\u0259tli milli s\u0259rv\u0259ti h\u0259r bir Az\u0259rbaycan \u00f6vlad\u0131 g\u00f6z b\u0259b\u0259yi kimi qorumal\u0131, daim qay\u011f\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 etm\u0259lidir.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>Eldar \u018fs\u0259dov<\/em><\/strong><strong><em>,<\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>YAP T\u0259rt\u0259r rayon t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n s\u0259dri<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>H\u0259r bir xalq\u0131n milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rini ya\u015fadan, inki\u015faf etdir\u0259n onun dilidir. Dil h\u0259r bir xalq\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259n \u0259sas, b\u0259lk\u0259 d\u0259 yegan\u0259 t\u0259minat\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n da ana dili onun milli varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n ba\u015fl\u0131ca amill\u0259rd\u0259ndir. Ana dilimiz xalq\u0131n ke\u00e7diyi b\u00fct\u00fcn tarixi m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 onunla birg\u0259 olmu\u015f, onun taleyini ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. \u018fsrl\u0259r, q\u0259rin\u0259l\u0259rdir ki, xalq\u0131m\u0131z\u0131n \u0259b\u0259diya\u015farl\u0131\u011f\u0131na xidm\u0259t ed\u0259n ana dilimiz [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22288"}],"collection":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=22288"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22288\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22290,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22288\/revisions\/22290"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=22288"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=22288"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=22288"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}