{"id":11901,"date":"2019-02-27T10:07:56","date_gmt":"2019-02-27T07:07:56","guid":{"rendered":"http:\/\/www.yeniterter.az\/?p=11901"},"modified":"2019-02-27T10:43:06","modified_gmt":"2019-02-27T07:43:06","slug":"t%c9%99rt%c9%99r-rayonunun-yaradilmasinin-85-illiyi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yeniterter.az\/?p=11901","title":{"rendered":"T\u018fRT\u018fR RAYONUNUN YARADILMASININ 85 \u0130LL\u0130Y\u0130"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: center;\"><strong>T\u018fRT\u018fR Q\u018fD\u0130M YA\u015eAYI\u015e M\u018fSK\u018fN\u0130D\u0130R<\/strong><\/p>\n<p><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"wp-image-11902 alignright\" src=\"http:\/\/www.yeniterter.az\/wp-content\/uploads\/001-5-300x217.jpg\" alt=\"\" width=\"317\" height=\"229\" srcset=\"https:\/\/yeniterter.az\/wp-content\/uploads\/001-5-300x217.jpg 300w, https:\/\/yeniterter.az\/wp-content\/uploads\/001-5-768x554.jpg 768w, https:\/\/yeniterter.az\/wp-content\/uploads\/001-5-1024x739.jpg 1024w\" sizes=\"(max-width: 317px) 100vw, 317px\" \/><em><strong>Yaranma tarixi-27.01.1934-ci il. \u018frazisi-960 kv.km. \u018fhalinin say\u0131-103,6 min n\u0259f\u0259r (1 yanvar 2018-ci il.) \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f 1 kvadratkilometr\u0259 108 n\u0259f\u0259r (1 yanvar 2018-ci il) \u015e\u0259h\u0259rl\u0259rin say\u0131\u20132. Q\u0259s\u0259b\u0259l\u0259rin say\u0131-1. K\u0259ndl\u0259rin say\u0131-74. B\u0259l\u0259diyy\u0259l\u0259rin say\u0131\u201325. \u0130qtisadi rayon-Yuxar\u0131 Qaraba\u011f. T\u0259rt\u0259r rayonu il\u0259 Bak\u0131 aras\u0131nda olan m\u0259saf\u0259 -332 km.<\/strong><\/em><br \/>\nQaraba\u011f\u0131n s\u0259fal\u0131 gu\u015f\u0259l\u0259rind\u0259n olan T\u0259rt\u0259r rayonu \u0259n q\u0259dim ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259ni olub, da\u011f il\u0259 aran\u0131n qovu\u015fdu\u011fu \u0259razid\u0259 yerl\u0259\u015fir. Son d\u0259r\u0259c\u0259 g\u00f6z\u0259l v\u0259 s\u0259fal\u0131 bir \u0259razid\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n T\u0259rt\u0259r bar\u0259d\u0259 Aleksandr D\u00fcma demi\u015fdir: \u00abYaln\u0131z T\u0259rt\u0259ri g\u00f6rm\u0259y\u0259nl\u0259r \u0130sve\u00e7r\u0259ni g\u00f6rm\u0259kl\u0259ri il\u0259 q\u00fcrr\u0259l\u0259n\u0259 bil\u0259rl\u0259r\u00bb.<br \/>\nT\u0259rt\u0259r Q\u0259rbl\u0259 \u015e\u0259rq aras\u0131nda karvan yolunun \u00fcst\u00fcnd\u0259 yerl\u0259\u015fdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 bura \u0259traf m\u0259nt\u0259ql\u0259rd\u0259n sifari\u015f v\u0259 m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7oxlu \u00e7aparlar g\u0259l\u0259rmi\u015f. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 T\u0259rt\u0259r ke\u00e7mi\u015fd\u0259 \u00c7aparxana adlan\u0131b. B\u0259zil\u0259ri is\u0259 rayonun ke\u00e7mi\u015f ad\u0131n\u0131n \u00c7\u0259p\u0259rxana oldu\u011funu iddia edirl\u0259r. Bunu is\u0259 T\u0259rt\u0259rin s\u0131x me\u015f\u0259l\u0259ri, a\u011facdan \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7\u0259p\u0259rl\u0259ri il\u0259 ba\u011flay\u0131rlar.<!--more--><br \/>\nIX-XIII \u0259srl\u0259rd\u0259 c\u0259nubi rus \u00e7\u00f6ll\u0259rind\u0259 v\u0259 \u015eimal\u0131 Qafqazda ya\u015fam\u0131\u015f q\u0131p\u00e7aq tayfalar\u0131ndan olan t\u0259rt\u0259rlil\u0259r 1280-1323-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Bolqar\u0131standa h\u00f6kmdarl\u0131q s\u00fclal\u0259sin\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015fl\u0259r. T\u0259rt\u0259rlil\u0259rin bir qisminin erk\u0259n orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana g\u0259lm\u0259l\u0259ri ehtimal olunur. B\u0259zi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lara g\u00f6r\u0259 T\u0259rt\u0259r\u00e7ay hidronomi t\u0259rt\u0259rlil\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. C\u0259nubi Uralda T\u0259rt\u0259roba adl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259ni olmu\u015f v\u0259 indi d\u0259 qalmaqdad\u0131r.<br \/>\nB\u0259s T\u0259rt\u0259r s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259nas\u0131 n\u0259dir?<br \/>\nRus m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00abTerter\u00bb oba adlan\u0131r, bu da \u00abT\u0259rt\u0259r\u00bb etnonimind\u0259n v\u0259 oba s\u00f6z\u00fcnd\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<br \/>\nT\u00fcrk \u015fairi Mahmud Ka\u015fkarl\u0131n\u0131n \u00abDivani-it-l\u00fc\u011f\u0259t-t\u00fcrk\u00bb \u0259s\u0259rind\u0259 is\u0259 T\u0259rt\u0259r qumruya b\u0259nz\u0259r g\u00f6z\u0259l s\u0259sl\u0259 oxuyan qu\u015f kimi verilib.<br \/>\nT\u0259rt\u0259rlil\u0259r tayfas\u0131n\u0131n ba\u015fqa bir hiss\u0259si is\u0259 S\u0259f\u0259vi \u015fahlar\u0131n\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yenid\u0259n Az\u0259rbaycana qay\u0131tm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 t\u0259rt\u0259rlil\u0259r b\u0259z\u0259n q\u0131p\u00e7aq ad\u0131 il\u0259 d\u0259 g\u00f6st\u0259rilir. Ancaq t\u0259rt\u0259rlil\u0259r bir t\u00fcrk tayfas\u0131 olub, q\u0131p\u00e7aqlarla birl\u0259\u015fmi\u015fl\u0259r. Onlar T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015flar.<br \/>\n\u018frd\u0259billi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 T\u0259rt\u0259r etnik ad\u0131 \u00abSur-sur\u00bb kimi yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Tarixd\u0259 qeyd olunur ki, Nadir \u015fah\u0131n \u0259miri S\u0259rdar xan sur-sur tayfas\u0131n\u0131 D\u0259rb\u0259ndd\u0259 oturtmu\u015f v\u0259 onlar\u0131n Az\u0259rbaycanda qalan bir hiss\u0259si \u00f6zl\u0259rin\u0259 \u0259r\u0259b l\u0259hc\u0259sil\u0259 \u00abSor-sor\u00bb yox, \u201cT\u0259rt\u0259r\u201d demi\u015fl\u0259r.<br \/>\nT\u0259rt\u0259rin yerl\u0259\u015fdiyi co\u011frafi m\u00f6vqe onun inki\u015faf\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131r, \u0259hali \u0259kin\u00e7ilik v\u0259 maldarl\u0131qla yana\u015f\u0131 ticar\u0259tl\u0259 d\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015fdur.<br \/>\nQ\u0259dim G\u0259nc\u0259nin ad\u0131 1804-c\u00fc ild\u0259 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k \u00e7ar Aleksandr\u0131n arvad\u0131 Yelzavetan\u0131n \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 Yelzavetpol qoyulmu\u015f v\u0259 1824-c\u00fc ild\u0259 r\u0259sm\u0259n ona \u015f\u0259h\u0259r ad\u0131 verilmi\u015fdir. Yelzavetpol quberniyas\u0131n\u0131n Cavan\u015fir q\u0259zas\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi T\u0259rt\u0259r olmu\u015fdur. \u0130nzibati b\u00f6lg\u00fcd\u0259 B\u0259rd\u0259 d\u0259 bu q\u0259zan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 idi. S\u00f6zs\u00fcz ki, T\u0259rt\u0259rin q\u0259zan\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259 olmas\u0131 onun inki\u015faf\u0131nda da m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\n1757-1759-cu ill\u0259rd\u0259 m\u0259\u015fhur \u015fair Molla P\u0259nah Vaqifin T\u0259rt\u0259rd\u0259 m\u0259kt\u0259bdarl\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olmas\u0131 buran\u0131n m\u0259d\u0259ni inki\u015faf\u0131 haqq\u0131nda x\u0259b\u0259r verir.<br \/>\nP\u0259nah xan\u0131n, Cavan\u015fir v\u0259 Mehdiqulu xan\u0131n, N\u0259c\u0259fqulu v\u0259 N\u0259riman b\u0259yin ayaq izl\u0259ri qalm\u0131\u015f T\u0259rt\u0259rd\u0259 Molla V\u0259li Vidadinin, Qas\u0131m b\u0259y Zakirin xatir\u0259l\u0259ri ya\u015fay\u0131r.<br \/>\nT\u0259rt\u0259rd\u0259 ilk m\u0259kt\u0259b Salman Haqn\u0259z\u0259rovun evind\u0259 (indiki musiqi m\u0259kt\u0259bi) 1911-ci ild\u0259, ilk ambulatoriya-tibb m\u0259nt\u0259q\u0259si 1903-c\u00fc ild\u0259 Hac\u0131 \u0130brahimin evind\u0259 (indiki \u015eu\u015fa Rayon Polis \u015e\u00f6b\u0259sinin yerl\u0259\u015fdiyi bina) yerl\u0259\u015firdi, ilk apteki is\u0259 1905-ci ild\u0259 Hac\u0131 \u0130brahim, 1917-ci ild\u0259 Haqn\u0259z\u0259rovlar a\u00e7\u0131b.<br \/>\n1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 T\u0259rt\u0259rin Azad Qaraqoyunlu k\u0259ndind\u0259n olan Azad A\u011fan\u0131n o\u011flu Behbud A\u011fa Cavan\u015fir Milli H\u00f6kum\u0259tin Daxili \u0130\u015fl\u0259r Naziri olub.<br \/>\nT\u0259rt\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin ehtiyaclar\u0131n\u0131 \u00f6d\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 5 su d\u0259yirman\u0131, 3 g\u00fcnb\u0259zli hamam f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi.<br \/>\n1920-ci ilin aprel ay\u0131nda Cavan\u015fir q\u0259zas\u0131 t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdir. H\u0259min ild\u0259 T\u0259rt\u0259r sah\u0259si yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 1920-22-ci ill\u0259rd\u0259 Cavan\u015fir q\u0259zas\u0131n\u0131n tabeliyind\u0259 olmu\u015fdur. 1922-ci ild\u0259 onun ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k Cavan\u015fir sah\u0259si adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 7 iyul 1923-c\u00fc ild\u0259n 1929-cu ilin aprelin\u0259 kimi A\u011fdam q\u0259zas\u0131n\u0131n inzibati tabeliyin\u0259, 8 aprel 1929-cu ild\u0259n 8 avqust 1930-cu il\u0259 kimi Qaraba\u011f dair\u0259sinin tabeliyin\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir.<br \/>\nT\u0259rt\u0259r d\u0259niz s\u0259viyy\u0259sind\u0259n 227,1 metr h\u00fcnd\u00fcrl\u00fckd\u0259 yerl\u0259\u015fir.<br \/>\n\u018frazisind\u0259n T\u0259rt\u0259r v\u0259 \u0130nc\u0259 \u00e7aylar\u0131, c\u0259nub s\u0259rh\u0259ddind\u0259n is\u0259 Xa\u00e7\u0131n \u00e7ay\u0131 ax\u0131r.<br \/>\n1940-c\u0131 ild\u0259 rayonun tarixi ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k Mirb\u0259\u015fir qoyulmu\u015fdur. 1947-49-cu ill\u0259rd\u0259 rayonun m\u0259rk\u0259zi \u015f\u0259h\u0259r tipli q\u0259s\u0259b\u0259y\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. 1963-c\u00fc ild\u0259 rayon statusu l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k, \u0259razisi B\u0259rd\u0259 rayonuna birl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. 1965-ci ild\u0259 yenid\u0259n m\u00fcst\u0259qil olmu\u015fdur.<br \/>\nVaxtil\u0259 T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131n\u0131n sol sahilind\u0259 T\u0259rt\u0259r neft yata\u011f\u0131 vard\u0131r.<br \/>\n1991-ci ilin fevral ay\u0131nda rayonumuzun tarixi ad\u0131\u2013T\u0259rt\u0259r \u00f6z\u00fcn\u0259 qaytar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\nT\u0259rt\u0259r rayonunda 24 tarix v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259si vard\u0131r. Onlardan biri d\u00fcnya \u0259h\u0259miyy\u0259tli tunc v\u0259 ilk d\u0259mir d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid Borsunlu kurqanlar\u0131d\u0131r.<br \/>\n\u0130ndiy\u0259d\u0259k apar\u0131lan ara\u015fd\u0131rmalar v\u0259 arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar T\u0259rt\u0259rin q\u0259dim ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259ni oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259dir.<br \/>\nT\u0259rt\u0259r rayonu Qaraba\u011f d\u00fcz\u00fcnd\u0259, T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 yerl\u0259\u015fir. Rayonun \u0259razisi A\u011fdam, A\u011fd\u0259r\u0259, Goranboy, Yevlax v\u0259 B\u0259rd\u0259 rayonlar\u0131 il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir.<br \/>\nT\u0259rt\u0259r \u015f\u0259h\u0259rinin giri\u015find\u0259 T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 tikilmi\u015f ilk \u0259z\u0259m\u0259tli k\u00f6rp\u00fc \u201cKuku\u015fka k\u00f6rp\u00fcs\u00fc\u201d olub. Bu k\u00f6rp\u00fc \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 -1914-1916-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 sal\u0131n\u0131b. Strateji \u0259h\u0259miyy\u0259ti olan bu k\u00f6rp\u00fc \u201cBak\u0131-Yevlax\u201d yolunun uzant\u0131s\u0131 olub T\u0259rt\u0259rd\u0259n ke\u00e7\u0259r\u0259k A\u011fdama \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131b. Yolun v\u0259 k\u00f6rp\u00fcn\u00fcn f\u0259aliyy\u0259ti 1930-cu ill\u0259rd\u0259 dayand\u0131r\u0131l\u0131b. Haz\u0131rda k\u00f6rp\u00fcn\u00fcn qal\u0131qlar\u0131 da\u015f s\u00fctunlar tarixi abid\u0259 kimi qal\u0131r.<br \/>\n1918-ci ild\u0259 t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandan\u0131 Nuru pa\u015fa T\u0259rt\u0259r\u0259 g\u0259l\u0259rk\u0259n \u00e7ay\u0131n k\u00f6rp\u00fcs\u00fcnd\u0259n \u015f\u0259h\u0259rin m\u0259rk\u0259zind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u201cC\u00fcm\u0259 m\u0259scidi\u201dn\u0259 q\u0259d\u0259r \u0259sl\u0259n \u015eu\u015fa qalas\u0131ndan olan M\u0259\u015f\u0259di \u018fli\u015f yol boyu xal\u0131 d\u00f6\u015f\u0259tdirib v\u0259 qona\u011f\u0131 t\u0259mt\u0259raqla q\u0259bul edib.<br \/>\nHaz\u0131rda T\u0259rt\u0259r rayonunda 10 min n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn m\u0259skunla\u015f\u0131b.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>\u201cYeni T\u0259rt\u0259r\u201d<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u018fRT\u018fR Q\u018fD\u0130M YA\u015eAYI\u015e M\u018fSK\u018fN\u0130D\u0130R Yaranma tarixi-27.01.1934-ci il. \u018frazisi-960 kv.km. \u018fhalinin say\u0131-103,6 min n\u0259f\u0259r (1 yanvar 2018-ci il.) \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f 1 kvadratkilometr\u0259 108 n\u0259f\u0259r (1 yanvar 2018-ci il) \u015e\u0259h\u0259rl\u0259rin say\u0131\u20132. Q\u0259s\u0259b\u0259l\u0259rin say\u0131-1. K\u0259ndl\u0259rin say\u0131-74. B\u0259l\u0259diyy\u0259l\u0259rin say\u0131\u201325. \u0130qtisadi rayon-Yuxar\u0131 Qaraba\u011f. T\u0259rt\u0259r rayonu il\u0259 Bak\u0131 aras\u0131nda olan m\u0259saf\u0259 -332 km. Qaraba\u011f\u0131n s\u0259fal\u0131 gu\u015f\u0259l\u0259rind\u0259n olan T\u0259rt\u0259r rayonu \u0259n q\u0259dim [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[10],"tags":[20],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11901"}],"collection":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11901"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11901\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11901"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11901"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11901"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}