{"id":10923,"date":"2018-11-08T10:13:53","date_gmt":"2018-11-08T07:13:53","guid":{"rendered":"http:\/\/www.yeniterter.az\/?p=10923"},"modified":"2018-11-08T10:13:53","modified_gmt":"2018-11-08T07:13:53","slug":"agrili%e2%80%88-d%c9%99rdimiz%e2%80%88qarabag","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yeniterter.az\/?p=10923","title":{"rendered":"A\u011eRILI\u2008 D\u018fRD\u0130M\u0130Z\u2008QARABA\u011e"},"content":{"rendered":"<p><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\" wp-image-10924 alignleft\" src=\"http:\/\/www.yeniterter.az\/wp-content\/uploads\/\u043d\u043e\u0432\u044b\u0439-1022-1.jpg\" alt=\"\" width=\"112\" height=\"152\" \/><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\" wp-image-10925 alignright\" src=\"http:\/\/www.yeniterter.az\/wp-content\/uploads\/\u0441\u043a\u0430\u0447\u0430\u043d\u043d\u044b\u0435-\u0444\u0430\u0439\u043b\u044b-15-300x168.jpg\" alt=\"\" width=\"255\" height=\"143\" \/>Qaraba\u011f toponomik termini t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zd\u00fcr. \u201cQara\u201d, \u201cb\u00f6y\u00fck\u201d, \u201cs\u0131x\u201d, \u201cqal\u0131n\u201d m\u0259nalar\u0131nda i\u015fl\u0259dilir. \u201cQaraba\u011f\u201d termini m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 VII y\u00fczillikd\u0259 xat\u0131rlan\u0131r. XIV \u0259srin sonu XV \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 \u201cAran\u201d termini il\u0259 yana\u015f\u0131 i\u015fl\u0259nmi\u015f Qaraba\u011f, inzibati \u0259razi bax\u0131m\u0131ndan Az\u0259rbaycan\u0131n m\u0259rk\u0259zi sah\u0259l\u0259rini, co\u011frafi \u0259razi kimi da\u011fl\u0131q v\u0259 da\u011f\u0259t\u0259yi yerl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n vahid inzibati \u0259razid\u0259n ibar\u0259t olmu\u015fdur.<br \/>\nRzaqulu b\u0259y Cavan\u015firin m\u0259\u015fhur \u201cQaraba\u011fnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 Qaraba\u011f\u0131n \u0259razisi bel\u0259 t\u0259svir edilmi\u015fdir. \u201cQ\u0259dim tarixl\u0259rd\u0259 yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kimi Qaraba\u011f vilay\u0259ti Araz \u00e7ay\u0131n\u0131n Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fcnd\u0259n Qazaxla D\u0259mir\u00e7ih\u0259s\u0259nli aras\u0131nda s\u0259rh\u0259d olan v\u0259 Rusiya d\u00f6vl\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cKrasn\u0131y k\u00f6rp\u00fc\u201d adland\u0131r\u0131lan \u201cS\u0131n\u0131q k\u00f6rp\u00fc\u201dy\u0259 q\u0259d\u0259r olan \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. Sonradan ba\u015f vermi\u015f i\u011fti\u015fa\u015flarla \u0259laq\u0259dar \u0130ran, Rum, T\u00fcrk\u00fcstan pad\u015fahlar\u0131 bu vilay\u0259tl\u0259ri \u0259l\u0259 ke\u00e7irib s\u0259rh\u0259dl\u0259ri d\u0259yi\u015fmi\u015f v\u0259 qalalar tikdirib onlara ayr\u0131-ayr\u0131 adlar vermi\u015fl\u0259r\u201d.<!--more--><br \/>\nD\u00fcnyada \u0259n q\u0259dim insan m\u0259sk\u0259ni kimi tan\u0131nan Qaraba\u011f regionu I-III \u0259srl\u0259rd\u0259 Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda olmu\u015fdur. Onun \u0259razisind\u0259 q\u0259dim util\u0259r, qarqarlar, sovdeyl\u0259r v\u0259 hurritl\u0259r ya\u015fam\u0131\u015flar.<br \/>\nIV \u0259srd\u0259n ba\u015flayaraq Albaniya Sasani, Bizans v\u0259 X\u0259z\u0259r xaqanl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131nda m\u00fcharib\u0259 meydan\u0131na \u00e7evrildi. Bu zaman Qaraba\u011f\u0131n \u0259razisind\u0259 (Uti, Arsak, Paytakaran v\u0259 Sisiakan) Sasani imperiyas\u0131n\u0131n \u015fimal kustak\u0131n\u0131n t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131ld\u0131.<br \/>\n313-c\u00fc il xristianl\u0131q Albaniyada d\u00f6vl\u0259t dini elan olunsa da, geni\u015f yay\u0131lmad\u0131. Ancaq 5-ci y\u00fczilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 III Va\u00e7aqan\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q v\u0259 da\u011f\u0259t\u0259yi b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 xristianl\u0131q geni\u015f yay\u0131ld\u0131. VIII \u0259srd\u0259n etibar\u0259n Qaraba\u011f\u0131n tarixind\u0259 m\u0259n\u0259vi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r ba\u015f verdi. Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259r yerind\u0259 oldu\u011fu kimi Qaraba\u011f\u0131n \u0259razisind\u0259 d\u0259 \u0130slam dini b\u00fct\u00fcn dinl\u0259ri \u00fcst\u0259l\u0259di v\u0259 vahid din\u0259 \u00e7evrildi. Xilaf\u0259tin \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u0259rk\u0259zi \u201cAran\u0131n anas\u0131\u2013B\u0259rd\u0259\u201d \u015f\u0259h\u0259ri oldu. IX \u0259srd\u0259n etibar\u0259n Qaraba\u011fda \u201cB\u0259rd\u0259yi\u201d, \u201cQaraba\u011f\u0131\u201d t\u0259x\u0259ll\u00fcs\u00fc il\u0259 Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rqd\u0259 m\u0259\u015fhur olan elm v\u0259 s\u0259n\u0259t adamlar\u0131 yeti\u015fdi. \u018fbu S\u0259yid \u0130bn H\u00fcseyn B\u0259rd\u0259yi, M\u0259h\u0259mm\u0259d \u0130bn Xalid B\u0259rd\u0259yi, sonradan da Qaraba\u011fi t\u0259x\u0259ll\u00fcs\u00fc il\u0259 Mir Mehdi X\u0259zani, Rzaqulu B\u0259y Mirz\u0259camal o\u011flu, Mirz\u0259 R\u0259him F\u0259na v\u0259 b.<br \/>\n9-cu y\u00fczillikd\u0259 Az\u0259rbaycanda xilaf\u0259ti z\u0259ifl\u0259d\u0259n g\u00fccl\u00fc \u00fcsyanlar ba\u015f verdi. Qaraba\u011fda Ktic qalas\u0131 m\u0259rk\u0259z olmaqla \u018fbu Musan\u0131n ba\u015fc\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u015f vermi\u015f \u00fcsyan xilaf\u0259t\u0259 a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 vurdu.<br \/>\nAz\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259r yarand\u0131. Qaraba\u011f\u0131n \u0259razisi 879-cu il \u0259vv\u0259lc\u0259 t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li Sacil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin, sonra is\u0259 10-cu y\u00fczilliyin ortalar\u0131nda Salalil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 olmu\u015fdur.<br \/>\n11-ci y\u00fczilliyin 50-ci ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f ed\u0259n S\u0259lcuqlar Qaraba\u011f\u0131n \u0259razisini d\u0259 \u00f6z hakimiyy\u0259tl\u0259ri alt\u0131na ald\u0131lar. S\u0259lcuqlar d\u00f6vl\u0259ti 1157-ci ild\u0259 par\u00e7aland\u0131qdan sonra Az\u0259rbaycanda vahid m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131. 1136-c\u0131 ild\u0259n Qaraba\u011f\u0131n \u0259razisi bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131ld\u0131.<br \/>\nXIII-XIV \u0259srl\u0259rd\u0259 Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si kimi ba\u015f vermi\u015f ictimai-siyasi hadis\u0259l\u0259rin m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrildi. Monqollar\u0131n Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qaraba\u011f\u0131n \u0259razisi monqollar\u0131n tapdaq meydan\u0131na \u00e7evrildi. 1256-c\u0131 ild\u0259n 1357-ci il\u0259 kimi Elxanil\u0259r hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Qaraba\u011f\u0131n \u0259razisi m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etmi\u015fdir. Onlar Qaraba\u011f\u0131n \u0259razisini \u00f6zl\u0259rin\u0259 yay iqam\u0259tgah\u0131 se\u00e7mi\u015fdil\u0259r. Qazan xan da \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u0259hz Qaraba\u011fda 1295-ci ild\u0259 \u015fah elan etmi\u015fdir. Elxani h\u00f6kmdarlar\u0131 Arqun xan v\u0259 \u018fbu S\u0259id d\u0259 Qaraba\u011fda v\u0259fat etmi\u015fl\u0259r.<br \/>\n1386-c\u0131 ild\u0259 Az\u0259rbaycana \u018fmir Teymurun y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015flad\u0131. O, Az\u0259rbaycan\u0131n bir \u00e7ox \u0259razil\u0259rini tutduqdan sonra Qaraba\u011fa daxil olmu\u015f v\u0259 burada xeyli abadl\u0131q i\u015fl\u0259ri g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcr.<br \/>\n15-ci y\u00fczilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Qaraba\u011f daxil olmaqla K\u00fcrd\u0259n c\u0259nubda yerl\u0259\u015f\u0259n torpaqlar Qaraqoyunlu hakimiyy\u0259ti alt\u0131na d\u00fc\u015fd\u00fc.<br \/>\nBu zaman (1441-ci il) erm\u0259ni kotalikoslu\u011funun m\u0259rk\u0259zi Kilikyadan Az\u0259rbaycan Qaraqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin \u0259razisin\u0259\u2013\u00dc\u00e7kils\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bu vaxta kimi Qaraba\u011fda v\u0259 dig\u0259r Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u0259xsus he\u00e7 bir ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si v\u0259 ya torpaq sah\u0259si olmam\u0131\u015fd\u0131r. XVIII \u0259srd\u0259 \u0130r\u0259vanda \u0259halinin c\u00fczi bir hiss\u0259sini erm\u0259nil\u0259r t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 erm\u0259ni m\u0259nb\u0259l\u0259ri v\u0259 erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri d\u0259 t\u0259sdiq etmi\u015fdir.<br \/>\nErm\u0259nil\u0259r \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fckd\u0259n sonra t\u00fcrkl\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar\u0131 ya sat\u0131n al\u0131r, ya z\u0259bt edir v\u0259 yaxud zorla \u0259l\u0259 ke\u00e7irirdil\u0259r. Onlar m\u00fcxt\u0259lif yollarla \u0259l\u0259 ke\u00e7irdikl\u0259ri Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcnk\u00fcl\u0259\u015fdirir v\u0259 \u0259razil\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirirdil\u0259r.<br \/>\nArt\u0131q \u201c\u00dc\u00e7kils\u0259\u201d \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015f\u0259n erm\u0259ni hiyl\u0259g\u0259rl\u0259ri \u00f6z planlar\u0131n\u0131 zaman-zaman f\u00fcrs\u0259t d\u00fc\u015fd\u00fckc\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar.<br \/>\nXVI \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n siyasi h\u0259yat\u0131nda \u00e7ox b\u00f6y\u00fck d\u0259yi\u015fiklik ba\u015f verdi. 1501-ci ild\u0259 b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f vahid S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131. Bu d\u00f6vl\u0259tin formala\u015fmas\u0131nda Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan tayfalar m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015flar. Bu zaman Qaraba\u011f\u0131n \u0259razisi m\u0259rk\u0259zi G\u0259nc\u0259 olan Qaraba\u011f b\u0259yl\u0259rb\u0259yliyi kimi S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 daxil olmu\u015fdur. \u0130lk b\u0259yl\u0259rb\u0259yi \u015eahverdi Ziyado\u011flu Qacar idi. B\u0259yl\u0259rb\u0259ylik 300 il Ziyado\u011flu s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda olmu\u015fdur. Qaraba\u011f b\u0259yl\u0259rb\u0259yliyinin t\u0259rkibin\u0259 B\u0259rd\u0259, Beyl\u0259qan, A\u011fdam, Yevlax, \u015e\u0259mkir, Z\u0259y\u0259m, Tovuz, Qazax v\u0259 Bor\u00e7al\u0131 ell\u0259ri daxil idi. S\u0259f\u0259vi-Osmanl\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259ri zaman\u0131 Qaraba\u011f s\u00fcvaril\u0259ri h\u0259mi\u015f\u0259 \u00f6n c\u0259rg\u0259d\u0259 getmi\u015fl\u0259r. XVI \u0259srd\u0259n ba\u015flayaraq S\u0259f\u0259vi-Osmanl\u0131 qar\u015f\u0131durmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qaraba\u011f\u0131n t\u00fcrk \u0259halisinin xeyli hiss\u0259si bu \u0259yal\u0259ti t\u0259rk edib getmi\u015f v\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n Qaraba\u011fda t\u00fcrk \u0259halisinin say\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bu zaman hakimiyy\u0259t d\u0259yi\u015fikliyind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n alban-xristian m\u0259liklikl\u0259ri bo\u015falm\u0131\u015f t\u00fcrk k\u0259ndl\u0259rini v\u0259 torpaqlar\u0131n\u0131 r\u00fc\u015fv\u0259t v\u0259 h\u0259diyy\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015fl\u0259r. (1593-c\u00fc ild\u0259 Osmanl\u0131lar\u0131n t\u0259rtib etdiyi G\u0259nc\u0259\u2013Qaraba\u011f \u0259yal\u0259tinin vergi d\u0259ft\u0259rind\u0259 bu \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r).<br \/>\nS\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin varl\u0131\u011f\u0131na Mu\u011fan qurultay\u0131nda son qoyan Nadir xan \u00f6z\u00fcn\u00fc 1736-c\u0131 ild\u0259 \u015fah elan etdi. Onun \u015fah se\u00e7ilm\u0259sin\u0259 Qaraba\u011f\u0131n v\u0259 K\u0259birli, Cavan\u015fir, Otuzikil\u0259r, \u0130yirmid\u00f6rdl\u0259r v\u0259 Ziyado\u011flular\u0131 \u00f6z etirazlar\u0131n\u0131 bildirdil\u0259r. Nadir \u015fah art\u0131q hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259nd\u0259n sonra bir \u00e7ox d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r etdi. Birinci n\u00f6vb\u0259d\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n miras qalm\u0131\u015f b\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259ri l\u0259\u011fv etdi. Ziyado\u011flu n\u0259slini z\u0259ifl\u0259tm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 Qazax v\u0259 Bor\u00e7al\u0131n\u0131 onun \u0259lind\u0259n al\u0131b g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 verdi. O c\u00fcml\u0259d\u0259n Qaraba\u011f\u0131n 5 m\u0259likliyini v\u0259 Z\u0259ng\u0259zuru da onun n\u0259zar\u0259tind\u0259n \u00e7\u0131xartd\u0131. Qaraba\u011f d\u00fcz\u00fcnd\u0259ki tayfalar\u0131 is\u0259 onun \u015fah se\u00e7ilm\u0259sin\u0259 etirazlar\u0131n\u0131 bildirdikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn Xorasan v\u0259 \u018ffqan\u0131stan s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 s\u00fcrg\u00fcn etdi.<br \/>\nP\u0259nah\u0259li b\u0259y Xorasanda s\u00fcrg\u00fcnd\u0259ik\u0259n Nadir \u015fah\u0131n bir g\u00fcn q\u0259z\u0259bin\u0259 d\u00fc\u00e7ar olaca\u011f\u0131n\u0131 bildirdi. O, 1744-c\u00fc ild\u0259 Xorasandan Qaraba\u011fa qa\u00e7\u0131b g\u0259ldi v\u0259 burada \u00f6z\u00fcn\u0259 t\u0259r\u0259fdarlar toplad\u0131. 1747-ci il Nadirin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra P\u0259nah\u0259li xan s\u00fcrg\u00fcnd\u0259 olan Qaraba\u011f tayfalar\u0131n\u0131 geri k\u00f6\u00e7\u00fcrtd\u00fc v\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131 1748-ci ild\u0259 yaratd\u0131. P\u0259nah\u0259li xan\u0131n hakimiyy\u0259tini birinci V\u0259r\u0259nd\u0259 m\u0259liyi M\u0259lik \u015eahn\u0259z\u0259r tan\u0131d\u0131. Xa\u00e7\u0131n m\u0259liyi M\u0259lik Mirz\u0259 xan Ulubab Ball\u0131qayadak\u0131 m\u0259\u011flubiyy\u0259tind\u0259n sonra P\u0259nah\u0259li xan\u0131n hakimiyy\u0259tini tan\u0131d\u0131. Sonra is\u0259 Dizaq \u00c7il\u0259b\u00fcrd, G\u00fcl\u00fcstan m\u0259liklikl\u0259ri bir m\u00fcdd\u0259t d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik ets\u0259l\u0259r d\u0259 xan\u0131n hakimiyy\u0259tini tan\u0131ma\u011fa m\u0259cbur oldular.<br \/>\nMirz\u0259 Adg\u00f6z\u0259l b\u0259yin m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259 \u201cqarda\u015f\u0131 F\u0259zl\u0259li b\u0259yin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra Nadirin saray\u0131nda qalmaqdan ehtiyat ed\u0259n P\u0259nah\u0259li b\u0259y Qaraba\u011fa g\u0259l\u0259r\u0259k orada yerl\u0259\u015fdi v\u0259 K\u0259birli mahal\u0131nda (indiki A\u011fc\u0259b\u0259di rayon \u0259razisi) Bayat qalas\u0131n\u0131 1748-ci ild\u0259 tikdirib oran\u0131 \u00f6z iqam\u0259tgah\u0131na \u00e7evirdi. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 otuz iki oymaqda yerl\u0259\u015f\u0259n g\u00fccl\u00fc tayfalar\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 yarand\u0131\u201d.<br \/>\nP\u0259nah\u0259li xan Bayat qalas\u0131ndan sonra \u015eahbulaq qalas\u0131n\u0131 1751-ci ild\u0259 tikdirmi\u015fdi. Hadis\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rdi ki, \u015eahbulaq o q\u0259d\u0259r q\u00fcvv\u0259tli s\u0131\u011f\u0131nacaq deyildi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 1757-ci ild\u0259 tikil\u0259n \u015eu\u015fa qalas\u0131 Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrildi.<br \/>\nXIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq Rusiya inperyas\u0131 \u201cQafqaz siyas\u0259ti\u201dni realla\u015fd\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131. G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra 1805-ci ild\u0259 \u201cK\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si\u201d il\u0259 Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 Rusiyan\u0131n vassal\u0131na \u00e7evrildi. Bu s\u0259n\u0259d Qaraba\u011f\u0131n faci\u0259li taleyinin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 qoydu.<br \/>\nBurada onu qeyd etm\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, Qaraba\u011f\u0131n \u0259razisind\u0259 o d\u00f6vrd\u0259 erm\u0259nil\u0259r ya\u015fam\u0131\u015f olsayd\u0131 K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sinin \u015f\u0259rtl\u0259rind\u0259 onlar\u0131n adlar\u0131 \u00e7\u0259kilmi\u015f olard\u0131. I Aleksandr\u0131n Rusiya il\u0259 k\u00f6n\u00fcll\u00fc birl\u0259\u015f\u0259n Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n suveren h\u00fcquqlar\u0131 haqq\u0131nda 1806-c\u0131 ild\u0259 imzalad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t f\u0259rman\u0131nda n\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n, n\u0259 d\u0259 erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n ad\u0131 \u00e7\u0259kilir. B\u0259lk\u0259 d\u0259 erm\u0259nil\u0259r I Aleksandr\u0131n bu f\u0259rman\u0131ndan x\u0259b\u0259rdar olsayd\u0131 onu ya saxtala\u015fd\u0131rar, ya da m\u0259hv ed\u0259rdil\u0259r.<br \/>\n\u018fslind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycana ilk k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si I Pyotrun d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. XVIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq Rusiya il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirmi\u015fl\u0259r. X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin Rus imperyas\u0131n\u0131 daxili d\u0259nizin\u0259 \u00e7evirm\u0259k ist\u0259y\u0259n I Pyotr v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin maraqlar\u0131 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. 1701-ci ild\u0259 \u0130srail Ori adl\u0131 erm\u0259ni ke\u015fi\u015fi \u00c7ar I Pyotur il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fc. G\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 Qafqaz\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin burda m\u0259skunla\u015fmas\u0131 m\u00fczakir\u0259 edildi. \u0130srail Ori Rusiyan\u0131n h\u0259rbi strateji k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u201cerm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti\u201d yaratmaq ideyas\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k ist\u0259yirdi. 1718-ci ild\u0259 ba\u015fqa bir erm\u0259ni ke\u015fi\u015fi Minas Vardapet erm\u0259nl\u0259ri Rusiyan\u0131n himay\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259si bar\u0259d\u0259 layih\u0259 haz\u0131rlayaraq \u00c7ara g\u00f6nd\u0259rdi. M\u0259hz h\u0259min f\u0259aliyy\u0259tin n\u0259tic\u0259si olaraq I Pyotur X\u0259z\u0259rin q\u0259rb sahill\u0259rini i\u015f\u011fal etdikd\u0259n sonra erm\u0259nil\u0259rin burada m\u0259skunla\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn 1724-c\u00fc ilin noyabr ay\u0131nda x\u00fcsusi f\u0259rman verdi. F\u0259rmanda erm\u0259nil\u0259rin \u015eirvan v\u0259 X\u0259zaryan\u0131 \u0259yal\u0259tl\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si, onlara \u00c7ar hakimiyy\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan yerli \u0259halinin evl\u0259ri v\u0259 torpaqlar\u0131n\u0131n verilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdu. Bel\u0259likl\u0259 \u00c7ar Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sinin ilk add\u0131mlar\u0131 at\u0131ld\u0131. Bu prosesl\u0259r sonrak\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 \u00c7ar Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n daha m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<br \/>\n1828-ci il fevral\u0131n 10-da ba\u011flanm\u0131\u015f \u201cT\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavill\u0259si\u201dnd\u0259n sonra erm\u0259nil\u0259rin Qaraba\u011f v\u0259 dig\u0259r Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na k\u00fctl\u0259vi k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si prosesi ba\u015fland\u0131. Rus ordusunun k\u00f6m\u0259yi il\u0259 Qaraba\u011f\u0131n t\u00fcrkm\u00fcs\u0259lman k\u0259ndl\u0259ri bo\u015fald\u0131l\u0131r, bu \u0259razil\u0259r\u0259 is\u0259 erm\u0259ni ail\u0259l\u0259ri yerl\u0259\u015fdirilirdi. Qaraba\u011fda demoqrafik qurulu\u015f d\u0259yi\u015firdi. S\u00fcni sur\u0259td\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00fcrkm\u00fcs\u0259lman \u0259halisind\u0259n sayca \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc t\u0259min olunurdu. 2 il \u0259rzind\u0259 1828-1830-cu ill\u0259rd\u0259 130 min (\u0130randan 40 min, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n 90 min) erm\u0259ni Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<br \/>\n\u00c7arizmin h\u0259rt\u0259r\u0259fli d\u0259st\u0259yi v\u0259 yaratd\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259rait n\u0259tic\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259r Qaraba\u011f\u0131n iqtisadi v\u0259 siyasi h\u0259yat\u0131nda m\u00f6hk\u0259ml\u0259n\u0259 bildil\u0259r. K\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 bu torpaqlara k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n erm\u0259nil\u0259r \u00e7ox ke\u00e7m\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d ideyas\u0131n\u0131 realla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn a\u00e7\u0131q mubariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Onlar\u0131n m\u0259qs\u0259dl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 Qaraba\u011f\u0131, \u0130r\u0259van\u0131 v\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259kd\u0259n ibar\u0259t idi.<br \/>\n\u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d yaratmaq x\u00fclyas\u0131ndan ruhlanan erm\u0259ni q\u0259sbkarlar\u0131, 1905-ci il az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 geni\u015f-miqyasl\u0131 qanl\u0131 aksiyalar h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259ti h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n erm\u0259nil\u0259r 1905-ci il Bak\u0131da ba\u015flad\u0131qlar\u0131 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 1906-c\u0131 ild\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131lar. Bu zaman 50 mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirildi. T\u0259kc\u0259 Qaraba\u011f v\u0259 Z\u0259ng\u0259zurda 200-d\u0259n art\u0131q k\u0259nd yand\u0131r\u0131l\u0131b m\u0259hv edildi. Erm\u0259nil\u0259r \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n d\u0259st\u0259yi v\u0259 yard\u0131m\u0131 il\u0259 art\u0131q Qaraba\u011f\u0131n siyasi h\u0259yat\u0131nda ciddi problem\u0259 \u00e7evrildil\u0259r.<br \/>\n1918-ci il AXC yarad\u0131landan sonra erm\u0259nil\u0259r Qaraba\u011fla ba\u011fl\u0131 yen\u0259 \u0259sazs\u0131z iddialar ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcl\u0259r. H\u00f6kum\u0259t onlar\u0131n bu iddialar\u0131n\u0131 q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 r\u0259dd etdi. Bundan sonra \u201cDa\u015fnaqstyun\u201d partiyas\u0131n\u0131n f\u0259al lideri Stepan \u015eaumyan ba\u015fda olmaqla az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 yenid\u0259n soyq\u0131r\u0131mlar ba\u015flad\u0131. Qaraba\u011f, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Z\u0259ng\u0259zur m\u00fcharib\u0259 meydan\u0131na \u00e7evrildi.<br \/>\nErm\u0259nil\u0259r he\u00e7 vaxt ill\u0259r ke\u00e7s\u0259 d\u0259 \u00f6z niyy\u0259tl\u0259rind\u0259n v\u0259 murdar xisl\u0259tind\u0259n \u0259l \u00e7\u0259km\u0259yibl\u0259r. \u00c7\u00fcnki 70 ild\u0259n sonra biz bunun ac\u0131 n\u0259tic\u0259sini yenid\u0259n g\u00f6rd\u00fck.<br \/>\n1992-ci ild\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 quvv\u0259l\u0259ri Yuxar\u0131 Qaraba\u011fda irimiqyasl\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara ba\u015flad\u0131lar. D\u00fcnyada misli g\u00f6r\u00fclm\u0259mi\u015f q\u0259tliyamlar t\u00f6r\u0259tm\u0259kl\u0259 K\u0259rkicahan, Mal\u0131b\u0259yli, Qu\u015f\u00e7ular, Qarada\u011fl\u0131 v\u0259 Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini \u0259l\u0259 ke\u00e7irdil\u0259r.<br \/>\nBax, budur, Qaraba\u011f\u0131n ac\u0131 h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri. G\u00f6zl\u0259rimiz \u00f6n\u00fcnd\u0259 zaman-zaman hiyl\u0259g\u0259r d\u00fc\u015fm\u0259n dilb\u0259r g\u00fc\u015f\u0259l\u0259rimizi \u0259limizd\u0259n ald\u0131, \u00f6z\u00fcn\u00fcnk\u00fcl\u0259\u015fdirdi.<br \/>\nOnlar\u0131n m\u0259krli siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan adl\u0131 do\u011fma torpaqlar\u0131m\u0131zda indi bir n\u0259f\u0259r d\u0259 olsun az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fam\u0131r. Uzun ill\u0259rdir ki, \u0259z\u0259li yurdumuz Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f v\u0259 onun \u0259traf\u0131ndak\u0131 7 rayonumuz i\u015f\u011fal alt\u0131ndad\u0131r. \u018flb\u0259tt\u0259, bel\u0259 davam ed\u0259 bilm\u0259z. Vaxt g\u0259l\u0259c\u0259k ki, biz o ell\u0259r\u0259 qay\u0131daca\u011f\u0131q. \u015eanl\u0131 q\u0259l\u0259b\u0259miz\u0259 \u00e7ox qalmay\u0131b.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong>Q\u0131zb\u0259s H\u00dcSEYNOVA,<\/strong><br \/>\n<strong>Umudlu k\u0259nd tam orta m\u0259kt\u0259bin tarix m\u00fc\u0259llimi<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Qaraba\u011f toponomik termini t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zd\u00fcr. \u201cQara\u201d, \u201cb\u00f6y\u00fck\u201d, \u201cs\u0131x\u201d, \u201cqal\u0131n\u201d m\u0259nalar\u0131nda i\u015fl\u0259dilir. \u201cQaraba\u011f\u201d termini m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 VII y\u00fczillikd\u0259 xat\u0131rlan\u0131r. XIV \u0259srin sonu XV \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 \u201cAran\u201d termini il\u0259 yana\u015f\u0131 i\u015fl\u0259nmi\u015f Qaraba\u011f, inzibati \u0259razi bax\u0131m\u0131ndan Az\u0259rbaycan\u0131n m\u0259rk\u0259zi sah\u0259l\u0259rini, co\u011frafi \u0259razi kimi da\u011fl\u0131q v\u0259 da\u011f\u0259t\u0259yi yerl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n vahid inzibati \u0259razid\u0259n ibar\u0259t olmu\u015fdur. Rzaqulu b\u0259y Cavan\u015firin m\u0259\u015fhur [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[10],"tags":[20],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10923"}],"collection":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10923"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10923\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10923"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10923"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yeniterter.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10923"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}